اغلب پرورش دهندگان تنها روش پیشگیری که بر آن تاکید دارند مساله واکسیناسیون گله است. در حالی که مساله واکسیناسیون در آخرین مرحله پیشگیری یک بیماری مطرح است. پیشگیری بر اساس نوع اهمیت به تر تیب به سه قسمت تقسیم می گردد؛

 

الف- مدیریت

ب- امنیت زیستی

ج- ایمن سازی

 

این سه مهم گاهی با یکدیگر و گاهی به تنهایی اهمیت پیدا می کنند. به هیچ وجه ما نبایدبه بحث واکسیناسیون به عنوان راه حل کلیدی بیماری ها نگاه کنیم. به بیان ساده تر چرا به عامل بیماری زا اجازه ورود دهیم تا بعدا به فکر از بین بردن آن باشیم. مثال همین مساله واکسن مایکوپلاسما گالیسپتیکوم می باشد که دیگر اجازه مصرف داده نشد. چرا که گامها به سوی حذف آن عامل می باشد. همانطور که یک مرغدار بر برنامه واکسیناسیون و زمان واکسن ها حساسیت بالایی نشان می دهد باید دو برابر آن به مساله مدیریت و امنیت زیستی بها دهد.هرگز حساسیتی که به تهیه نوع واکسن از کدام شرکت و کدام برند را داریم در مساله تهیه ضد عفونی کننده ها، پاکسازی مرغداری، حوضچه ورودی، تمیزی لباس کارکنان، کنترل رفت و آمد های بی مورد، حذف عوامل حامل عفونت، فومیت ها و غیره را نداریم.

 

به عبارتی ما سه نوع تاکتیک دفاعی مختلف نسبت به بیماری باید از خود نشان دهیم.

۱. عوامل بیماری که در مرغداری من وجود دارد باید از بین بروند.

۲.باید نگذارم هیچ عامل بیماری زایی وارد مرغداری من شود.

۳.در صورت ورود عامل آمادگی لازم برای دفاع از گله را داشته باشم.

 

در عمل با رعایت استرانژی های اول و دوم عملا نیازی به قسمت سوم که همان مساله واکسیناسیون می باشد نخواهیم داشت. با این وجود ما باز آمادگی گله را در برخورد عامل بیماری زا بالا نگه می داریم. متاسفانه توجه به دو امر اول کم رنگ تر گشته و پیشگیری فقط بر امر واکسن خلاصه گشته است. هدف از بیان مطالب فوق ارائه یک دید کامل و نه چندان جزئی در بحث پیشگیری از بروز بیماری ها در گله های پرورشی است.

 

به طور کلی دو نوع سیستم دفاعی در بدن جوجه بوجود می آید:

  • سیستم تیموسی(سیستم T )

لنفوسیت های T آنتی بادی ایجاد نمی کنند، بلکه قادرند لنفوکین ها را افزایش دهند و چون می توانند سلولهای بیگانه را با تماس مستقیم و بدون آنتی بادی از بین ببرند اغلب به سلولهای معیوب کننده و از بین برنده مشهورند. این پدیده را ایمنی با واسطه یاخته ای می گویند.

۲-   سیستم بورس(سیستم B )

در این سیستم پلاسمای سلولهایی که در نواحی مانند بورس، طحال و غدد لنفاوی ناحیه روده کور رشد می کنند، مسئول تولید آنتی بادی در جوجه های جوان هستند.

۱-عوامل تضعیف کننده سیستم T

بیماری مارک

سرما و گرما

عوارض ژنتیکی

پاسخهای ناقص به واکسیناسیون

آفلاتوکسین

۲-عوامل تضعیف کننده سیستم B

بیماری عفونی بورس

سرما وگرما

لکوزلنفوئید

کمبودهای غذایی

توکسین ها

تقلیل تولید آنتی بادی

هپاتیت عفونی

آفلاتوکسین

 

نحوه واکسیناسیون

تزریق عضلانی

تزریق زیر جلدی

قطره چشمی(ازطریق مجرای اشک وارد مجاری تنفسی می شود)

قطره بینی

خوراکی

همراه آب

به صورت غبار

از طریق کلواک، با آلوده کردن بافتهاری فوقانی نسج کلواک به واکسن

از طریق فولیکول های پر

اسپری

 

واکسیناسیون ناموفق

برای پیشگیری از واکسیناسیون ناموفق:

۱-واکسن باید در یخچال وحرارت پایین  نگهداری شود.

۲-واکسنهای منجمد باید در شرایط انجماد حفظ شوند.

۳-قبل از آمادگی کامل برای مصرف واکسن نبایستی سرپوش شیشه یا ویال حاوی واکسن باز گردد.

۴-واکسن بخوبی مخلوط گردد.

۵-تعداد پرندگان واکسینه شده برابر تعداد توصیه شده در دستورالعمل واکسن باشد.

۶-مشخصات و شماره سریال آن ثبت گردد.

۷-دستورات کارخانه سازنده واکسن رعایت شود.

۸-هنگام واکسیناسیون ودر حین عمل به هیچوجه شتابزدگی بخرج داده نشود.

۹-هنگام حل واکسن در آب مطمئن شوید که مواد ضد عفونی کننده در آب بکارنرفته باشد.

۱۰-برخی از واکسن ها ممکن است با هم مخلوط گردند (مانند واکسن برونشیت و نیوکاسل).

 

داروها و آنتی بیوتیکها به سه منظور ذیل مصرف می شوند:

۱-افزایش رشد و راندمان غذایی بهتر

۲-کمک به درمان طیور بیمار و باز گرداندن آنها به حالت طبیعی

۳-کمک به پیشگیری از شیوع بیماریهایی که وجود آنها در گله به اثبات رسیده باشد.

 

طرز مصرف دارو

۱-همراه با دان

۲-همراه با آب آشامیدنی

۳-از راه تزریق

اعمالی که به منظور جلو گیری از وقوع بیماریها باید انجام شوند عبارت است از:

-پیشگیری از شرایط استرس

-مدیریت صحیح

-استفاده از آب خوب

-انجام تستهای خونی

-رعایت اصول بهداشت

-واکسیناسیون

-کنترل کوکسیدیوز

-کنترل انگلها و شپش ها

-حذف لاشه ها و مواد زائد

-کنترل پاکیزگی و نظافت

دان می تواند منبع مهمی برای عوامل بیماریزا باشد احتمال آلودگی  به سالمونلا نه تنها در مواد اولیه بامنشاء دامی بلکه به عنوان مثال در سویا ومشتقات آن نیز وجود دارد. تلفات اولیه بیش از یک در صد ممکن است به دلیل مشکلات در جوجه کشی باشد.

 

استرس

بدن طیور شرایط استرس را بوسیله هورمونهای داخل سرکوب می نماید. هیپوتالاموس اولین محل پاسخگویی به استرس است.تحریک هیپوتالاس باعث تحریک هیپوقیز قدامی وافزایش ترشح هورمون کورتیکوتروپین می شود که حضور این هورمون در خون بر روی غدد فوق کلیه تاثیر مگذارد و سلولهای مولد کورتیکوستروئیدها ی غدد فوق کلیه فعال شده وهورمونهای گلیکوستروئید(کورتیکوسترون ) را بیشترساخته وترشح می کند.

 

علائم استرس

علائمی از جمله افزایش ضربان قلب، افزایش فشار خون، کاهش مصرف دان، کاهش فعالیت جنسی، ساخت کمتر آنتی بادی، کاهش میزان رشد و کاهش گلیکون پلاسما از جمله علائم استرس می باشد، ولی هنوز پرنده می تواند به خوبی در مقابل ناملایمات محیطی مقاومت کند. هنگام افزایش سطح گورتیکوسترون در خون، مقاومت پرنده نسبت به بیماریهای باکتریایی افزایش می یابد ولی در مقابل بیماریهای ویروسی کم می شود.


سم به موادی اطلاق میشود که اگر به مقدار کم وارد بدن شوند و برای سلامتی مضر باشند و موجب بیماری و حتی مرگ شوند. ولی به طور کلی سمی بودن یا نبودن هر ماده ای بستگی به میزان مصرف آن دارد و به طور مثال مصرف بیش از حد مواد ضد کوکسیدی نیز باعث مسمومیت میشود. جهت تشخیص مسمومیت میتوان از علائم بالینی، جراحات، وجود عوامل مسموم کننده و آزمایشات سم شناسی استفاده نمود. برای اکثر سموم  پادزهری وجود ندارد. در نتیجه بهترین راه، جلوگیری از به وجود آمدن آنهاست.

۱- مس:

مسمومیت در اثر ترکیبات ضد قارچ مانند سولفات و یا کلرهیدرات مس رخ میدهند. این مرغان افسرده و کسل هستند و دچار تشنج می گردند و در نهایت میمیرند. در آثار کالبدگشایی نکروز در قسمت انتهایی مری و ابتدای چینه دان و تورم روده سبز رنگ دیده میشود.

۲- سرب:

فلز سرب به صورت ساچمه و یا اکسید و املاح سرب (رنگ) ممکن است باعث بروز مسمومیت شود.

از جمله علائم آن میتوان به اسهال سبزرنگ، ضعف عضلانی، دشواری در حرکات و کاهش وزن اشاره کرد. علائم کالبدگشایی عبارتند از نکروز پوشش داخلی سنگدان، تورم روده، خیز صورت و ترشحات از چشم و بینی. همچنین ممکن است که در سنگدان ساچمه و یا مواد سربی دیده شود.

۳-فسفر:

از فسفر زرد به عنوان طعمه برای دفع جانوران موذی استفاده می شود. فسفر در مرغان باعث مرگ ناگهانی و یا ضعف تدریجی ، عطش شدید و دشواری در حرکات میشود. در کالبدگشایی ممکن است هیچ عارضهای دیده نشود و یا تورم روده و نقاط خونریزی در سطح سروزها وجود داشته باشد. هنگام باز کردن چینه دان و سنگدان بوی کبریت سوخته به مشام میرسد.

۴- آرسنیک:

مرغان در اثر سمپاشی درختان و یا سموم دفع موش و مورچه آلوده میشوند. علائم شامل کاهش رشد، اسهال، آثار عصبی، سیانوزه شدن و مرگ میباشد. در کالبدگشایی مری و سنگدان گلی رنگ و ملتهب و مخاط رودهها پرخون و دارای لکه های خون مردگی میباشد و پوشش داخلی سنگدان از بافت زیرین ، جدا شده است.

۵- کلسیم:

مسمومیت در اثر مصرف سنگ آهک و یا فسفات کلسیم در جیره غذایی میباشد و در نتیجه آن اعمال کلیه و پاراتیروئید مختل میشود. جوجه ها از بالغین حساسترند و علائم عبارت است از عطش شدید اسهال و آثار عصبی همراه با تشنج و انقباض عضلات. کبودی تاج و ریش و لاغری نیز دیده میشود. در کالبدگشایی تورم کلیه ها، نقرس احشایی و سنگ مجاری ادراری قابل تشخیص است.

۶-نیترات:

نیترات آمونیوم و یا نیترات سدیم بعنوان کود شیمیایی مصرف میشود. علائم مسمومیت عبارت است از عطش شدید، استفراغ ، کبودی تاج و ریش، تشنج و مرگ. جهت درمان میتوان از تزریق زیر جلدی بلودومتیلن استفاده نمود.

۷-فسفید:

فسفید بعنوان جونده کش مصرف میشود و علائم مسمویت آن عبارت است از بی اشتهایی افسردگی اسهال اغماء و مرگ و در کالبدگشایی خیز ریه و تورم رودهها و بوی بد محتویات چینه دان و عوارض آب آوردگی شکم (آسیت) و آب آوردگی پریکارد.

۸- نمک:

به علت وجود مقدار زیاد نمک در غذا و آب صورت میگیرد. بیشتر پرندگان دچار فرم مزمن این سمومیت میشوند و در فرم حاد آن معمولا علامتی دیده نمیشود.

۹-پرمنگنات پتاسیم:

پرمنگنات بعنوان ضد عفونی کننده به کار میرود و مسمومیت با آن باعث ایجاد مرگ بدون علائم خاصی میشود و تنها ممکن است ایجاد خونریزی و نکروز در چینه دان بکند.

۱۰- مواد ضد قارچ:

از این مواد جهت محافظت دان استفاده میشود. در اثر مسمومیت با آن جوجه ها دچار کاهش رشد ترس از نور ضعف پاها قدمهای ناموزون پیچ خوردگی پنجه ها بزرگ شدن مفصل پا – جابه جا شدن تاندون – خمیدگی استخوانهای ران و ساق – کاهش تخم گذاری و میزان جوجه آوری و باروری – نازک شدن پوسته تخم و ترک خوردگی و رقیق بودن سفیده آن میشوند.

۱۱-علف کشها:

علائم شامل بی اشتهایی ضعف اسهال تشنج مرگ – استفراغ خروج محتویات چینه دان از دهان و در کالبدگشایی تورم روده و آماس ریه می باشد.

۱۲-حشره کشها:

درمسمومیت با الدرین که به بافت چربی متصل میشود، عمده ترین علامت ، تحریک عضلانی و عصبی است که باعث انعطاف گردن، دشواری حرکت و فلج می باشد.

در مسمومیت با DDT جوجه ها دچار لرزش، کاهش تولید و تخمگذاری، کاهش وزن، تولک رفتن، آثار عصبی و دشواری حرکات، لرزش، تمایل به نشستن و مرگ می باشند.

در مسمومیت با لیندین ، جوجه ها دچار بی اشتهایی تهوع اسهال تغییر صدا انقباض عضلانی و مرگ ناگهانی میباشند.

در مسمومیت با ترکیبات ارگانوفسفره، این عناصر در بافت چربی جذب و در بدن متراکم میشوند و باعث تحریک مداوم سیستم پاراسمپاتیک ، خروج محتویات چینه دان از دهان، اسهال، ریزش اشک و تنگی نفس شده و در کالبدگشایی تورم رودهها، آماس ریه و تورم کبد و کلیه ها دیده میشود.

۱۳-فارفارین:

از این ترکیبات به علت داشتن خاصیت ضد انعقاد خون، جهت مبارزه با جوندگان استفاده میشود. از نشانیهای مسمومیت با آن میتوان به پر و بال زدن، نفس نفس زدن و خونریزی در چشم و دهان و سایر اعضا اشاره نمود. در کالبدگشایی نقاط خونریزی ریز و متعدد و یا لکه های خون مردگی وسیع در اندامها مشاهده میشود.

۱۴- ترکیبات فنلی:

جادادن مرغهای تخمگذار در قفسهایی که تازه بوسیله این مواد ضد عفونی شدهاند، باعث مسمومیت در آنها میشوند. علائم شامل کاهش تخم گذاری بی اشتهایی – عطش شدید و تنگی نفس می باشد. در کالبدگشایی، آسیت افزایش حجم قلب وجود ترشحات بین الیاف ماهیچه ها و تورم کبد دیده میشود.

۱۵- فرم آلدهید: (فرمالین)

فرم آلدهید باعث تورم بافت ملتحمه چشم و اشکال تنفسی میشود. معمولا جهت ضد عفونی کردن سالنها از گاز فرم آلدهید استفاده میکنند. هنگامی که قبل از تخلیه کامل این گاز، جوجه ها وارد سالنها شوند ،این مسمومیت رخ میدهد.